джучидский летописец

Қазақ хандығының тарихы Жошы ұлысының батыстағы оң қанатының тарихымен өте тығыз байланысты. Бірақ соған қарамастан, Қазақ хандығы Жошы әулетінің ең шығыстағы ұлыстарының бірі болған. Ұрыс хан, шамасы, Вятка өңірінен, түркіше Нұқрат деп аталған жерден шыққан. Бұл қазіргі Татарстан жақ. Кейін ол Жетісуға көшіп келген. Бұл туралы Қадырғали Жалайыри жазады. Ал Барақ хан, керісінше, саяси жолын Жетісуда бастағанымен, ең күшейген кезі Еділ бойында болған. Тіпті Азов пен Қырым жаққа дейін ықпалы жүрген болуы мүмкін. Кейбір деректерде Қазан, яғни қазіргі Татарстан жері «Барақ патшаның жұрты» деп аталады. Керей мен Жәнібек те Барақ хан қайтыс болғаннан кейін біраз уақыт сол батыстағы оң қанатта жүрген сияқты. Кейін Үрімші мен Тұрфан жаққа көшкен, одан соң Жетісуға келген деген деректер бар. Бұл туралы жақында жеке мақала жариялаймыз. Қасым хан Еділге дейін жетті. Астрахан татарларымен одақтасып, Қырымға жорық жасамақ болған, бірақ оған үлгермей қайтыс болды. Хақназар хан да 1550-жылдарға дейін Қырымда немесе Осман мемлекетінің басқа жерлерінде жүрген болуы мүмкін. Кейін қазақ әмірлері арнайы шақыртып, Қазақ хандығына әкелген деген нұсқа бар. Мен бұл нұсқаны Қазақ хандығына арналған монографиямда жазғанмын. 1560-жылдары Хақназар Қырым татарлары және османдармен одақтасып, Астраханды қоршауға қатысқан. XVIII ғасырда жоңғарлардан қатты қысым көрген Орта жүз бен Кіші жүздің хандары мен билері де Еділден өтіп, қалмақтарды жеңіп, Қырым хандығы мен Осман империясының жеріне көшіп баруды ойлаған. 1750-жылдары Ұлы жүздің Төле биі Қытай елшілеріне үш қазақ жүзі бастапқыда Қондыкердің, яғни османдардың, басқаша айтқанда Қырым жақтың жерінен шыққан деп айтқан. 1820-жылдары Левшин де қазақтар арасында осыған ұқсас аңызды жазып алған. Менің ойымша, үш жүзді құраған «үш жүз қазақ» туралы аңыздағы үйсін, арғын және алшындар — жоғарыда аталған хандардың біреуімен бірге Жошы ұлысының оң қанатынан шығысқа қашып немесе көшіп келген тайпалар болуы мүмкін. Мысалы, Ұрыс ханның, Барақ ханның, Керей мен Жәнібектің немесе Хақназар ханның тұсында. Солар алғашында үш жүзден тұратын негізгі ұлысты құрып, кейін басқа тайпалар да сол жүздердің құрамына кірген болуы ықтимал. Алаша хан туралы аңыздың өзі де осыған ұқсас оқиғаны меңзейтін сияқты. Неге бұл туралы қайта жазып отырмын? Польша-Литва жеріндегі бір алшынның ДНҚ-сы қазақ алшынымен сәйкес келуі және XIV–XV ғасырларда алшындардың Жошы ұлысының батыстағы оң қанатында — Сарай, Астрахан, Қырым жақтарда жиі аталуы мені осы ойға тағы да алып келді. Арғындар да XIV–XV ғасырларда көптеп батысқа, Еділ бойына қарай көшкен. Оларды Қырым, Қазан, Қасым хандықтары жақтан да кездестіреміз. Ал үйсіндердің бір бөлігі Қырым мен Солтүстік Кавказдағы Түмен ұлысы жағынан шыққан болуы мүмкін. Сондықтан үйсін, арғын, алшыннан құралған «үш жүз» адам тоқай-темір әулетінен шыққан бір ханның соңынан еріп, шығыстағы сол қанатқа келіп, сол жерде қазақ болып жүрген деген аңыздың астарында тарихи негіз бар сияқты. Тек оның нақты қай ханның тұсында болғаны әзірге түсініксіз.