MY VERSION | МОЯ ВЕРСИЯ

لیکوال: «زما روایت» افغانستان د شانګهای سازمان څارونکی؛ خو طالبان ولې اصلي غونډې ته ونه بلل شول؟ د سپټمبر په لومړۍ نېټه په بیشکېک کې د شانګهای د همکارۍ سازمان (SCO) د غړو هېوادونو د دولتونو د مشرانو ۲۶مه غونډه تر سره شوه. دا غونډه د شانګهای سازمان د جوړېدو د ۲۵مې کلیزې په مناسبت جوړه شوې وه. په دې سرمشریزه کې یو ځل بیا افغانستان ته ځانګړې پاملرنه وشوه. افغانستان له ۲۰۱۲ کال راهیسې د شانګهای سازمان د څارونکي حیثیت لري، خو د کابل د اوسنیو واکمنو استازي د شانگهای دولتونو د مشرانو پراخې غونډې ته ونه بلل شول. ❓ طالبان چا اصلي مېز ته پرېنښودل؟ مهمه ده چې دلته د یوه مشخص هېواد په لټه کې نه شو چې ګواکې د طالبانو د بلنې مخه یې نیولې وي. تر اوسه داسې معلومات نشته چې وښيي کوم هېواد د طالبانو د بلنې پر وړاندې ویټو لګولې وي. تر ډېره داسې ښکاري چې موضوع د شانګهای سازمان دننه د سیاسي جوړجاړي پایله ده. روسیه، چین او د منځنۍ اسیا ځینې هېوادونه له کابل سره فعالې اړیکې لري او غواړي افغانستان د سیمې په دیپلوماتیک چاپېریال کې پاتې شي. خو شانګهای سازمان یو څو اړخیز سازمان دی او د افغانستان د رسمي استازولۍ موضوع پکې خورا پېچلې ده. له ۲۰۲۱ کال وروسته، سازمان په عملي توګه د افغانستان د دولت موضوع د کابل د اوسنیو واکمنو د رسمي استازولۍ له موضوع څخه جلا کړې ده. له همدې امله وضعیت داسې تعریفېږي: افغانستان — د شانګهای سازمان څارونکی؛ طالبان — د سازمان له خوا د افغانستان د بې‌قیدوشرطه رسمي استازي په توګه نه دي منل شوي؛ له کابل سره خبرې اترې — دوام لري. خو افغانستان ښایی په بله بڼه ګډون وکړي دلته یوه مهمه موضوع باید له پامه ونه غورځول شي. روسي لوري ویلي چې افغانستان به د «شانګهای سازمان پلاس» په غونډه کې ګډون وکړي؛ هغه فوروم چې د اصلي سرمشریزې له پای وروسته ترسره کېږي. په دې فوروم کې څارونکي هېوادونه، د خبرو اترو شریکان او نور مېلمانه ګډون کوي. یعنې کابل ته په عملي توګه د خبرو دروازه پرانیستې پاتې شوې، خو د شانګهای سازمان د مشرانو په اصلي مېز کې ورته بشپړ ځای نه دی ورکړل شوی. 📜 شانګهای سازمان د افغانستان په اړه څه ویلي؟ د بیشکېک په اعلامیه کې د سازمان دریځ نسبتاً روښانه او جدي بیان شوی. د شانګهای سازمان غړو هېوادونو د افغانستان د داسې خپلواک، بې‌طرفه او سوله‌ییز حکومت ملاتړ کړی چې له ترهګرۍ، جګړې او نشه‌یي توکو څخه فارغ وي. خو تر ټولو مهم ټکی دا دی چې دوی یو ځل بیا ټینګار کړی: د افغانستان د ټولنې د بېلابېلو قومي او سیاسي ډلو د پراخ ګډون پر بنسټ د یوه ټول‌شموله حکومت جوړول د تلپاتې سولې او ثبات لپاره اړین شرط دی. دا په دې معنا ده چې شانګهای سازمان لا هم د افغانستان اوسنی سیاسي جوړښت د افغان ناورین وروستی حل نه ګڼي. 🔮 له دې وروسته د افغانستان لپاره څه تمه کېدای شي؟ زما په اند، په نږدې راتلونکې کې تر ټولو محتمله سناریو له کابل سره د اړیکو پرېکون نه، بلکې د طالبانو له ډله‌ییز سیاسي رسمیت پېژندنې پرته د عملي همکاریو تدریجي پراختیا ده. څلور بهیرونه به په موازي توګه دوام وکړي: ۱ ـ له کابل سره د اړیکو دوام روسیه، چین، ایران او د منځنۍ اسیا هېوادونه په دې کې ګډه علاقه لري چې افغانستان یو باثباته او د وړاندوینې وړ ګاونډی وي. له همدې امله به دیپلوماتیکې او اقتصادي اړیکې دوام ومومي. ۲ ـ پر ټول‌شمولیت ټینګار د بیشکېک د اعلامیې له مخې، شانګهای سازمان نه غواړي د افغانستان د لا پراخ سیاسي استازولۍ پر اړتیا له خپل دریځه تېر شي. دا په دې معنا ده چې د طالبانو لپاره به د شانګهای سازمان په جوړښتونو کې د بشپړ ګډون ترلاسه کول ستونزمن وي، پرته له دې چې د دې غوښتنې د منلو لپاره لږ تر لږه یوه برخه عملي چمتووالی وښيي. ۳ ـ امنیت به تر سیاست مهم شي د روسیې، چین، تاجکستان، اوزبیکستان او د سیمې د نورو هېوادونو لپاره تر هر څه مخکې د ترهګرۍ، فراملي وسله‌والو ډلو، د نشه‌یي توکو قاچاق او د پولو امنیت اهمیت لري. که کابل وکولای شي په قانع کوونکې توګه وښيي چې د دغو ګواښونو د کنټرول وړتیا لري، نو له شانګهای سازمان د غړو هېوادونو سره به یې عملي تعامل پراخ شي، که څه هم د رسمي سیاسي رسمیت پېژندنې موضوع به لا حل شوې نه وي. ۴ ـ اقتصادي ادغام ښايي تر سیاسي ادغام چټک وي ترانسپورتي دهلیزونه، سوداګري، انرژي او د افغانستان له لارې د منځنۍ اسیا هېوادونو د جنوبي اسیا بازارونو ته لاسرسی، د سیمې لپاره جدي اقتصادي اهمیت لري. له همدې امله افغانستان ښايي په تدریجي ډول د شانګهای سازمان اقتصادي فضا ته تر سیاسي جوړښت ډېر نږدې شي. 🎯 اصلي پایله د بیشکېک سرمشریزه د افغانستان د انزوا په معنا نه ده. بلکې داسې یوه نوې بڼه رامنځته کېږي: طالبانو ته نه رسمي سیاسي رسمیت — خو له کابل سره خبرې؛ بشپړ غړیتوب نه — خو د «لرې واټن» څارونکي په توګه د افغانستان د وضعیت دوام؛ په اصلي غونډه کې ګډون نه — خو په «شانګهای ساز